Máirtín Ó Cadhain

léim chuig an scéal is deireanaí

Fáilte!

Fáilte romhat chuig láithreán Gréasáin Iontaobhas Uí Chadhain.

Ar an láithreán seo gheobhaidh tú eolas agus ábhar faoin mórscríbhneoir Gaeilge, Máirtín Ó Cadhain (1906–1970). Tá idir eolas beathaisnéise agus eolas faoi ghníomhaíocht pholaitiúil an Chadhnaigh le fáil anseo, mar aon le cur síos ar a shaothar litríochta, ailt acadúla a scríobh saineolaithe éagsúla, léirmheasanna san áireamh.

Tá roinnt gearrthóg fuaime agus físeán ar fáil anseo de chainteanna is agallaimh faoi, nó leis, an scríbhneoir is a chuid oibre. Tógadh iad seo ó chláir éagsúla raidió nó teilifíse, agus ó scannáin. Beifear ag cur leis an ábhar seo de réir mar a bhaileofar tuilleadh bunábhair.

Ba é Iontaobhas Uí Chadhain a thiomsaigh ábhar an láithreáin seo agus a réitigh an téacs beathaisnéiseach agus mínitheach.

tiomsú airgid

Níl in ár láithreán gréasáin ach gné de chlár oibre an Iontaobhais. Tá pleananna uaillmhianacha sínte amach againn agus beidh pingin mhaith ag teastáil le n‑iad a fhódú agus a chur i gcrích. Chuige seo, tá feachtas tiomsaithe airgid á fhorbairt againn, agus tá súil againn é seo a sheoladh a luaithe a bheidh bunghnéithe de na pleananna deimhnithe. Beidh eolas á chur ar fáil go luath maidir leis an gcaoi le síntiúis a thabhairt don Iontaobhas. Coinnigh súil ar an leathanach seo!

An scéal is deireanaí

mír nua 🔊 ‘Athnuachan agus Athghabháil Shaothar Liteartha Uí Chadhain’. Léacht le Máirín Nic Eoin.

mír nua 🖋 ‘An Cadhnach’. Léacht le Liam Mac Cóil.

9ú Mí na Nollag 2018

mír nua 🖋 ‘Ceist, cé a léifidh Máirtín Ó Cadhain?’. Léacht le Louis de Paor.

1ú Mí na Nollag 2018

mír nua 🔊 Clár raidió a rinne RTÉ Raidió na Gaeltachta i 2010 faoi mhórshaothar an Chadhnaigh, Cré na Cille.

1ú Mí na Samhna 2018

mír nua 🔊 Breandán Mac Gearailt: Caint a tugadh ag Dáil Uí Chadhain (1989).

13ú Mí Deireadh Fómhair 2018

Iontaobhas Uí Chadhain

Thosaigh Iontaobhas Uí Chadhain ag feidhmiú mar choiste i 1988 le leanúint leis an gcatalógú a bhí déanta ag Beirnidette Ní Rodaigh agus cairde dá cuid ar bhailiúchán páipéar Mháirtín Uí Chadhain agus le cinntí a dhéanamh faoin mbealach ab fhearr le déileáil leis. Ansin bronnadh a chuid páipéar ar leabharlann Choláiste na Tríonóide ar 10 Meitheamh 1996 agus is féidir iad a cheadú ansin. Rinneadh na páipéir a mheas, i gcomhar le hacadúlaithe measúla, agus roghnaíodh ábhar a measadh a bheith infhoilsithe idir 1995 agus 2002. Rinneadh Cuideachta faoi Theorainn Ráthaíochta agus gan Scairchaipiteal den Iontaobhas go hoifigiúil ar 10 Iúil 2015, agus bronnadh stádas carthanach ar an Iontaobhas ar 10ú Lúnasa 2018…

léigh tuilleadh

Saol Mháirtín

A dháta breithe an chéad chor conspóide i saol ollamh scríbhneora an nua-phróis Ghaeilge agus fathach fir na bhfeachtas ar son phobal na Gaeltachta agus na Gaeilge. An 4 Eanáir 1905 atá curtha síos dó i leabhar an bhaiste i Séipéal an Chnoic, agus luadh an 13 Feabhra 1906 lena lá breithe ar a theastas breithe, agus deirtear sa leabhar De Ghlaschloich an Oileáin: beatha agus saothar Mháirtín Uí Chadhain, leis an tSiúr Bosco Costigan agus Seán Ó Curraoin, gurbh in Eanáir 1905 a rugadh é de réir an taifid baiste. Dá réir sin, bhí conspóid ann sa bhliain 2006 nuair a eagraíodh Comóradh Céid Mháirtín Uí Chadhain sa Spidéal ar 13–15 Eanáir 2006, roinnt daoine ag maíomh gur roghnaíodh an bhliain mhícheart. Ach is eol do ghaolta Mháirtín Uí Chadhain gur ar an 20 Eanáir 1906 a rugadh é, cibé cén chaoi ar tháinig ann do na taifid earráideacha…

léigh tuilleadh

An Cadhnach agus an pholaitíocht

B'fhear é Máirtín Ó Cadhain a bhí tiomanta paiseanta faoin nGaeltacht agus faoi mhuintir na Gaeltachta. Ba chás leis cothroime don mhuintir agus don teanga, agus ní raibh aon fhulaingt aige ar fhimíneacht. Tá tuairisc in De Ghlaschloich an Oileáin: beatha agus saothar Mháirtín Uí Chadhain (27–8), mar shampla, ar an gcaoi ar dhiúltaigh sé féin agus beirt eile d'ardú 10% ar a dtuarastal in 1930 nuair a bheartaigh an Rialtas an bhreis sin a thabhairt do mhúinteoirí náisiúnta a bhí ag múineadh sa Ghaeltacht, agus d'iarr siad go dtabharfaí an t‑airgead sin do mhuintir na Gaeltachta. Níor tugadh aird orthu, áfach, agus íocadh an bhreis leo. Agus é i gCamas go fóill, bhí baint ag an gCadhnach le hÓglaigh na hÉireann. An fear a raibh sé in aontíos leis don chéad dá bhliain dó i gCamas, Seosamh Mac Mathúna, agus a bhí fós ag múineadh sa cheantar go dtí Eanáir 1933, é beagnach fiche bliain níos sine ná é, bhí sé bainteach leis na hÓglaigh ó 1918 agus faoin tráth seo bhí sé ina Aidiúnach do Chathlán Chonamara. Bhí spéis ag Máirtín sa phoblachtánachas ó bhí sé ina mhac léinn i gColáiste Phádraig tar éis dó ábhar a léamh san iris Honesty

léigh tuilleadh

Saothar liteartha an Chadhnaigh

Fáisceadh an Cadhnach as cúlra saibhir béaloidis is scéalaíochta. Ba mhac léinn dúthrachtach agus léitheoir amplach é. Níor imir sé cluichí ná cártaí ach chaith a chuid am spártha ag léamh, ag foghlaim ó dhaoine eile agus, le himeacht aimsire, ag scríobh. Ba i gCamas a thosaigh sé ag foghlaim ceird na scríbhneoireachta. Faoi 1926 — an bhliain a cháiligh sé mar mhúinteoir — bhí tosaithe aige ar ábhar a fhoilsiú in An Stoc. Blúiríní béaloidis agus amhráin a bhailigh sé is mó a bhíodh á bhfoilsiú aige i dtosach. Bhí a chéad ghearrscéal aige i gcló san iris sin faoi Shamhain 1929. Ach is ábhar béaloidis is mó a bhíodh á chur i gcló aige anuas go 1938, taobh amuigh de litreacha is ailt. D'fhoilsigh an Roinn Oideachais fógra in An Stoc sna 1920idí déanacha ag iarraidh ar scríbneoirí a raibh leabhair scríofa acu nó ar spéis leo leabhair a aistriú ó theangacha eile go Gaeilge scríobh isteach chuig an Rúnaí, Coiste na bhFoilseachán, agus a lua cén taithí a bhí acu agus cén sórt leabhar ab fhearr le tiontú go Gaeilge. Is cosúil gur fhreagair Máirtín an fógra úd agus, i gCamas dó, d'aistrigh sé Sally Kavanagh le C. J. Kickham faoin teideal Saile Ní Chaomhánaigh nó na huaigheanna folamha: scéal faoi Thiobraid Árann

léigh tuilleadh

Oidhreacht an Chadhnaigh

D’fhág Máirtín Ó Cadhain lorg a phinn ar thaipéis na Gaeilge is a nualitríochta próis, lorg nach n‑imeoidh as go brách. Feiceann muid, ó leithne agus éagsúlacht a chuid saothar agus gníomhaíochtaí, na bealaí inar chuir sé le saol mhuintir na Gaeltachta — ar nós iad siúd a bhfuil cónaí orthu i Ráth Chairn, le foclóireacht na Gaeilge leis na liostaí focal agus frásaí as Conamara a thiomsaigh sé, le staidéar acadúil ar litríocht na Gaeilge leis na hailt a d’fhoilsigh sé ar chúrsaí béaloidis agus leis na múrtha léirmheaseanna liteartha a scríobh sé, le polaitíocht na Gaeilge tríd an an‑chuid cainteanna, léachtaí, agallamh, leabhrán agus paimfléad a tháinig uaidh in imeacht na mblianta. Agus thar aon ní eile, chuir sé corpas eisceachtúil obair chruthaitheach le litríocht na Gaeilge — trí húrscéal agus sé chnuasach gearrscéalta (cuid acu siúd nach bhfuil gearr ar bhealach ar bith)…

léigh tuilleadh