Cré na Cille — Leasaithe ag an gCadhnach Féin

Le Máirtín Ó Cadhain agus Fidelma Ní Ghallchobhair.

Réamhrá

Seo roinnt leathanach samplach as an gcéad eagrán de Cré na Cille a ndearna an Cadhnach féin ceartúcháin agus leasuithe air. Tús an leabhair ó leathanach 12 go leathanach 41 atá ann.

Tá an t‑eagrán iomlán i mBailiúchán Uí Chadhain, atá i dtaisce i gColáiste na Tríonóide. Féadfaidh baill den phobal aon chuid den Bhailiúchán sin a scrúdú, ach cead a fháil ó Iontaobhas Uí Chadhain (tá sonraí teagmhála i mbun an leathanaigh seo) agus coinne a dhéanamh le Leabharlann Choláiste na Tríonóide. (Féach ar IE TCD MS 10878 — Páipéir Mháirtín Uí Chadhain ar láithreán an Choláiste.)

Sa tríú heagrán de Cré na Cille, a chuir an tOllamh Cathal Ó Háinle in eagar agus a foilsíodh in 2007, deir sé:

Nil fáil anois ar bhuneagrán Cré na Cille. I measc pháipéir Mháirtín Uí Chadhain i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, áfach, tá cóip den chéad eagrán den leabhar atá breac le leasuithe a rinne an Cadhanach ina lámh féin sa bhliain 1950, ar a bhfuil móran leasuithe poncaíochta agus litrithe agus roinnt leasuithe focal agus comhréire. Cuireadh na leasuithe sin i suim agus an t‑eagrán seo den leabhar á réiteach. Glacadh freisin leis an gcaighdeán litrithe agus foirme ar a bhfuil an dara heagrán bunaithe, agus cuireadh i bhfeidhm é chomh rialta agus ab fhéidir.

D’fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht eagrán de Cré na Cille in 2016, ach ní deirtear cén t‑eagrán é, ná an gaol atá aige leis an mbuneagrán, ná ní thugtar aon eolas faoi eagarthóireacht a rinneadh nó nach ndearnadh air; níor cuireadh leasuithe an Chadhnaigh i bhfeidhm air.

Baineann formhór mór na leasuithe le cúrsaí litrithe, gramadaí agus poncaíochta, mar a léiríonn an tábla thíos. Cuid de na leasuithe litrithe, is cosúil gur caighdeánú atá i gceist leo, agus cuid eile is a mhalairt atá i gceist leo. Mar shampla, d’athraigh sé ‘th’éis’ go ‘tar éis’, ‘tuit’ go ‘tit’ agus ‘coinneál’ go ‘coinneáil’ tríd síos. Os a choinne sin, d’athraigh sé ‘agóid’ go ‘ágóid’, ‘sá’ go ‘sáitheadh’, agus ‘cén’ go ‘cé an’. Cuid de na leasuithe, tá siad an-mhionchúiseach, m.sh. fleiscín i lár ‘leathbharaille’ a scriosadh. Cuid eile, is cosúil gur bhain siad leis an bhfuaim a bhí i gcluas an údair, m.sh. d’athraigh sé ‘deoir’ go ‘deor’ tríd síos. Is fiú cuimhneamh gur i 1950 a rinne sé na leasuithe seo, tráth a raibh sé ag obair i Rannóg an Aistriúcháin, áit a raibh caighdeán nua litrithe agus gramadaí ar na bacáin, agus naoi mbliana roimh fhoilsiú fhoclóir Béarla-Gaeilge de Bhaldraithe. Corráit, tá sonra athraithe e.g. líne 26 ar leathanach 15, áit a bhfuil aois Bhaba athraithe go haois níos inchreidte.

An córas nodaireachta a d’úsáid Ó Cadhain

Bhain an Cadhnach leas as na comharthaí profála caighdeánacha seo a leanas:

ceannlitir A

cuir isteach

cuir isteach spás amháin

dún an spás

malartaigh

scrios

stet (fág mar atá)

Íomhánna na leathanach bunaidh

Leathanaigh 12–13
Leathanaigh 14–15
Leathanaigh 16–17
Leathanaigh 18–19
Leathanaigh 20–21
Leathanaigh 22–23
Leathanaigh 24–25
Leathanaigh 26–27
Leathanaigh 28–29
Leathanaigh 30–31
Leathanaigh 32–33
Leathanaigh 34–35
Leathanaigh 36–37
Leathanaigh 38–39
Leathanaigh 40–41

Na ceartúcháin go hachomair

Leathanach 13
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
1 Ní mé arb ar Áit an Phuint nó na gCúig Déag atá mé gramadach x 2
3 chaithfidís mé, tar éis ar chuir mé… litriú
5 Phádraig: achainí agam ort, a Phádraig, a leanbh litriú, poncaíocht
8 Dúirt mé leo an chónra ab fhearr tigh Thaidhg litriú
10 Agus an bhráilín bharróige. litriú
12 Bean mo mhic, go siúráilte. poncaíocht
13 lena cuid pruislíocht’ é. Má chonaic Neil é! litriú
14 Ní bheadh, dar fia, dhá mbeadh aon poncaíocht
15 Is místuama a ghearr Cáit Bheag litriú
17 do Bhid Shorcha, poncaíocht
20 choinneáil ó choirp. litriú
25 fhéin ag an misean litriú
Leathanach 14
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
1 as an gCnoc, poncaíocht
4 Ó a thit an chrois seo… litriú
7 i gcónaí! Sin í faoi mo cheann í. Nach mairg nach í a poncaíocht
8 ar mo chliabhrach! poncaíocht
9 snaidhm ní b’fhearr a chur ar an bpaidrín ar litriú
10 dhá dtitfeadh sé ar an talamh litriú
11 A Thiarna, Thiarna, poncaíocht
12 a d’fhanfadh sí sin! poncaíocht
13 na hocht gcoinneal os cionn mo litriú
15 chófra, faoi pháipéir an chíosa. litriú
18 sna mná rialta i Meireacá litriú
19 Trí leathbhairille pórtair litriú
20 ar mo chliabhrach! poncaíocht
21 Éamann na Tamhnaí… dhá mbeadh deor ar bith litriú
22 shliabh go dtiocfadh sé leis, gan cuireadh poncaíocht
26 uaim iontu, le cúig nó sé gramadach
30 Locha, leanfaidís sin poncaíocht
32 iontas orm mura dtagadh litriú
34 Déarfadh sé nár chuala litriú
35 go deimhin duit, a litriú, poncaíocht
Leathanach 15
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
2 Níor chomaoin domsa litriú
5 Scorach le… litriú
8 racht breá ag Bid Shorcha, poncaíocht
9 Mara raibh sí ró-óltach. litriú
11 gan deor lena grua litriú
12 agus mise beo! poncaíocht
13 cúpla bliain eile litriú
14 go gcuirfinn romham an raicleach. litriú
15 d’éirighcoitianta litriú
16 chuig an dochtúir le scaitheamh roimhe litriú
20 Dhá dtapaínn an phian sin sul a litriú
21 Bhuailfeas sé sna duánaí litriú
24 Bliain go Féile Michíl seo caite litriú
26 le trí déag agus trí fichid sonra athraithe
27 anois, tar éis a díchill. litriú
28 Ní raibh an mhuintir se’againn-ne saolach. litriú
33 Ach dhá bhfaighinnse saol litriú
35 Duine sách luathintinneach í Baba. litriú
36 ag scríobh le trí bliana anois, ó a d’athraigh litriú, poncaíocht
Leathanach 16
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
4 ágóid sin as an nGort Ribeach agus gur fhág litriú
5 Ní thaobhódh sí tigh Neil beag ná mór gramadach
6 sa mbaile as Meireacá, marach gurb é litriú, poncaíocht
7 Neil a phós Meaig Bhriain Mhóir. Tuige a dtaobhódh? gramadach, poncaíocht
8 Prochóigín de theach. Prochóigín bhrocach litriú
9 Ní teach do Phoncán a bhí ann litriú
10 ceart ar bith dhe i ndiaidh a bheith litriú
11 Se’againn-ne agus i dtithe móra Mheireacá litriú
12 gur ghread sí anonn in athuair litriú
14 cé an meanmnatar éis an chogaidh litriú, gramadach
16 sách aigeanta lena dhéanamh litriú
17 Léirscrios uirthi mar chailleach! Tar éis gur caighdeánú
18 dhealaigh sí ó chlann Bhriain Mhóir i Norwood, litriú
20 a comhairle agus inín an scólacháin poncaíocht, litriú
21 ghránna a phósadh! poncaíocht
22 “Ní phósfainn Meaig Bhriain Mhóir, dhá mba poncaíocht
24 a buailfí ar an gcluais í agus níor thaobhaigh sí gramadach, poncaíocht
25 againn-ne ní ba mhó, ach seasamh litriú, poncaíocht
26 Meireacá litriú
27 Mo ghrá é Hitler! Sin é an buachaill acu! poncaíocht
28 Má buailtear Sasana beidh an tír in ainriocht poncaíocht
31 d’fhág anseo mé leathchéad bliain caighdeánú
32 ariamh fhéin i gCineál na Leathchluaise. Sceana, litriú
33 clocha agus buidéil. poncaíocht
34 mé a sháitheadh… litriú
35 Cead cainte dhom! poncaíocht
Leathanach 17
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
1 Crois Críosta coisreagan Dé orainn! litriú
3 chomh tréan céanna is a bhí os cionn litriú
4 Shíl mé ó a chuirfí i gcill mé gramadach
5 go mbeadh suaimhneas i litriú
6 ach cé an chiall an chathaíocht seo litriú
7 Cille? poncaíocht
10 (teann)táis anseo is a dhéanfá sa mbaile litriú
13 An cuimhneach leat mé, a Mhuraed, poncaíocht
15 fós, ar aon nós… poncaíocht
16 An saol céanna atá anseo, a Chaitríona, poncaíocht
17 is a bhí san ould country litriú, athrú cló
18 an uaigh a bhfuil muid inti agus nach bhféadann poncaíocht
20 céard is cor dó ach do réir mar a inseos litriú
21 Ach tá muid inár gcomharsanaí spásail, litriú
22 aríst, a Chaitríona. poncaíocht
24 Níl a fhios agam arb é Lá Fhéile Pádraig nó an lá ina gramadach, litriú
25 Bhí mé róchloíte. caighdeánú
26 Ná níl a fhios agam cáid anseo mé, ach an oiread. poncaíocht
27 bhfad é, ar chuma ar bith. Tá tusa scaitheamh maith curtha, poncaíocht, litriú, poncaíocht
30 malrach mná le Tomáisín anuas i mo litriú
31 Meas tú, ina dhiaidh sin, spásáil
Leathanach 18
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
2 Mise a chuir na hordógaí ort, a Mhuraed. poncaíocht
4 chuile dhuine go mba ghleoite a bhí tú os cionn cláir poncaíocht, litriú
7 Bun cleite isteach ná barr cleite amach litriú
8

chomh mín is dhá dtéadh an t‑iarann ort os cionn

litriú
10 Dheamhan mórán liostachais a bhí orm, a Mhuraed poncaíocht
15 a raibh d’aois mhór mar sin agam, a Mhuraed poncaíocht
17 Fuair, i nDomhnach, agus poncaíocht
20 sin a rá, a Mhuraed. Níor chuidigh scobaid poncaíocht, litriú
21 Cé an smál a bhí ar mo Phádraig litriú
22 Beannacht Dé dhuit, a Mhuraed chroí poncaíocht
24 mé amach as mo bhéal ariamh air! Tá sí poncaíocht
25 Níl ann ach gur shraon litriú
27 di, déarfainn… poncaíocht
28 chéill cés moite de Mháirín, an gearrchaile is sine litriú, poncaíocht
30 liom dhá níochán agus dhá gcoinneáil ón tine, litriú
31 deoladh chucu chomh maith is a d’fhéadfainn … is fíor dhuit, litriú, litriú, poncaíocht
33 ní teach atá an scobaid siúd litriú
34 a choinneáil, bean ar bith a bhíos gacha le lá ar an leaba litriú
35 Is mór an truaighe Pádraig ceannlitir
Leathanach 19
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
2 Bhí chuile shórt faoi réir agam, a Mhuraed, poncaíocht
3 M’anam muise go raibh, a poncaíocht
4 Mhuraed, ocht gcoinneal orm litriú
5 Chuaigh an chónra ab fhearr tigh Thaidhg litriú
6 Ní raibh sí pínn as chúig phunt déag, déarfainn poncaíocht
7 ní dhá phláta atá uirthi seo, a Mhuraed, poncaíocht
8 shílfeá gurb é an scáthán mór litriú
11 ceann mar atá ar Pheadar an Ósta agus scríobh- poncaíocht
12 ainn Ghaeilge uirthi: “Caitríona poncaíocht
13 É féin a dúirt liom é gan frapa gan taca, a Mhuraed poncaíocht
14 Ba bheag an baol a bheadh ormsa a iarraidh air, a poncaíocht
15 ráille timpeall na huagha mar atá litriú
16 an tSiopa agus go gcuirfeadh sé pabhsaethe os mo poncaíocht, litriú
18 Ar fheisteas dubh na Máistreása tar éis don litriú
19 don Mháistir Mór bás a fháil. “Níor chomaoin dúinn gramadach, litriú
20 an méid sin a dhéanamh duit, is chomh maith is a litriú
22 cogar, a Mhuraed, cé an áit é seo?… Dar brí m’anama, poncaíocht, litriú, ceannlitir, poncaíocht
23 Áit na gCúig Déag é… Anois, a Mhuraed, gramadach, poncaíocht
24 ag tnúthán go litriú
25 bheadh aon neart litriú
27 Neil arb ea? M’anam gur beag nár chuir mé romham í. litriú
28 Dhá mairinn scaithimhín eile litriú
29 d’éirigh don mhac litriú
30 ag an Trá, tá bliain, nó bliain go leith ó shoin agus litriú, poncaíocht x 3
32 ospidéal litriú
33 Ó, chuala tú faoi cheana, a Mhuraed poncaíocht x 2
34 ar chúl a chinn, a Mhuraed poncaíocht
Leathanach 20
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
3 Níl na gasúir inchúnta aige, a Mhuraed, litriú, poncaíocht
4 SconnachánD’éireodh sin litriú
5 A dhul lena sheanathair, lena chomhainm Brian Mór, litriú
6 scólachán gránna. Cé an bhrí ach a mhamóin Neil? litriú, poncaíocht
7 Ní dhearna muintir Neil aon Earrach arbh fhiú gramadach
10 againn-ne litriú
11 Óra, beannacht Dé dhuit, poncaíocht
13 as bealach an leoraí!… Mac Neil a caitheadh, a poncaíocht x 2
15 adeir an giúistís… Thug sé fear an leoraí chuig an poncaíocht, litriú
17 a oscailt chor ar bith gramadach
18 chuig Ard-Chúirt go gairid litriú
19 Mainnín an Cabhainsiléara litriú
20 cianóg rua. “Cad ar a shon ru?” adeir sé. litriú, poncaíocht
21 Is fíor dhuit, a Mhuraed. poncaíocht
22 ar Neil. A chonách sin uirthi! litriú, poncaíocht
23 an teach se’againn-ne chomh minic litriú
24 gabháil litriú
25 Ara, poncaíocht
27 ó chuaigh sí isteach sa teach ann!… Nach í mo poncaíocht, gramadach
28 agus cé an chiall nach litriú
29 do Jeaic bocht gramadach
31 Deirimse leatsa, a Mhuraed, gurb ceannlitir, poncaíocht x 2
33 Tomás Taobh Istigh, a Mhuraed? Mar chonaic poncaíocht x 2, litriú
34 Tá sé ina bhotháinín i gcónaí. Ach titfidh litriú
35 Ara, muise, nár thairg mo poncaíocht x 2, litriú
Leathanach 21
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
líne téacs leasaithe cineál an leasaithe nó na leasuithe
2 muise, a Phádraig,” a deirimse, “is suarach poncaíocht, cás beag
3 ort, a dhul ag cur tuí do Thomás poncaíocht
4 tuí dhó, más breá léi. poncaíocht
5 gabhfaidh muide litriú
6 anois ó a gortaíodh cois gramadach
9 prochóigín litriú
10 Ach titfidh litriú
13 Coinnigh ort anois, a Phádraig, a fhleascaigh poncaíocht x 2
15 dhá báitheadh. Chugainn-ne a chaithfeas sé tarraingt litriú
18 atheolas!… An iomarca eolais atá agamsa uirthi sin agus litriú, poncaíocht x 2
19 dhá cineál, a Mhuraed… poncaíocht
22 Do Nóra Sheáinín… Ab bu búna… ceannlitreacha
23 de mháistir scoile litriú
24 Dar ndóigh, diabha! thiomanta focal foghlaime litriú
25 ina pluic sin… bean nár sheas ag aon litriú
26 scoil ariamh, mara dtéadh sí ann lá vótála poncaíocht, litriú
27 má tá máistir scoile ag coinneáil litriú
28 Céard adeir tú, a Mhuraed? poncaíocht
29 Gur an-mhór féin atá sé léi… Níl a fhios aige cé hí fhéin, ceannlitir, poncaíocht
32 Ach inseoidh mise dhó é… Faoin mairnéalach litriú x 2, ceannlitir
33 Bhí inín ag Mártan Sheáin Mhóir poncaíocht, cló iodálach, litriú
34 Agus bhí sí chomh mór le fear ar bith. cló iodálach, poncaíocht

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch de Chaoimhe Ní Ghormáin, Leabharlann Choláiste na Tríonóide, as íomhánna na leathanach seo a chur chugainn.